URBANIZAM I KOMUNALNE POLITIKE

0
757

Pročitajte naša rješenja “Urbanizam i komunalne politike” na linku: Urbanizam i komunalne politike

PREGLED

Kanton Sarajevo se već dugi niz godina bori sa problemima degradacije urbanog standarda i prostora uopšte. Ova degradacija ima različite manifestacije i intenzitet kojima utječe kako na funkcionalnost, tako i na prihvatljivost sveobuhvatnog prostora u ekološkom i estetskom smislu. Odsustvo strateškog planiranja i učestale izmjene prostorno-planske dokumentacije na osnovu zahtjeva i vizija investitora, koje se najčešće kose sa općim interesom grada i njegovih građana, doprinosi uzurpaciji javnog prostora, a potom i ranije navedenoj općoj prostornoj degradaciji. Manjkavosti koje doživljavamo u Kantonu Sarajevo, a koje se odnose na problematiku prostora i okoliša u najširem smislu, proizilaze, dakle, i iz neodgovornog upravljanja, netransparentnog, ali zakonom „pokrivenog“ planiranja gdje se, blago rečeno, “sumnjivim” korekcijama planova.

Prvi i sveobuhvatni cilj koji bi riješio dosta navedenih problema bio bi moguć uspostavom ministarstva na državnom nivou, uz izradu zajedničke, sveobuhvatne i jedinstvene strategije razvoja. Ovakva mjera ne podrazumijeva potpuno novo ministarstvo i ono bi svoje kapacitete moglo imati upravo iz entiteskih ministarstava. Izmjena Zakona o prostornom uređenju, posebno Član 46. i 81. ovog Zakona, te dopuna Jedinstvene metodologije za izradu planskih dokumenata, čime bi se stvorio povoljniji okvir za prostorno djelovanje. Adekvatnije planiranje uz izradu strategija razvoja lokalnih zajednica i Kantona na način da te strategije prate stvarne razvojne mogućnosti i potrebe. Strategije razvoja kao ključni dokumenti moraju biti rađene ciljano i uz uključivanje eksperata iz različitih oblasti (urbanisti, ekonomisti, ekolozi, sociolozi, itd.), uz konstantne terenske opservacije i konslutacije sa građanima i građankama kao korisnicima/ama prostora ali i kao stručnjacima koji djeluju kroz različite relevantne organizacije civilnog društva i tzv. think-tankove. Participacija građana u procesima planiranja trebala bi spriječiti otuđenje građana od prostora kojem pripada i u kojem djeluje. Agilnije i ekspeditivnije planiranje dovelo bi do zaštite prostora i njegove adekvatnije upotrebe.

Zaustaviti procese legalizacije, na način da se u prvoj etapi pristupi usložnjavanju uslova legalizacije koja je do sada korištena kao alat u borbi protiv bespravne gradnje, što je više nego nelogično. Ovo usložnjavanje bi podrazumijevalo cijeli niz mjera i uslova koje objekat mora zadovoljiti da bi bio legalizovan. Usložnjavanje bi podrazumijevalo odgovarajuće urbanističko-tehničke uslove; cijena dozvola na način da se optimalan broj kvadrata (prema važećim standardima) po broju članova domaćinstva naplaćuje po nižoj tarifi dok bi se površine koje prelaze ovaj optimum naplaćivale znatno više čime bi se utjecalo na trenutni trend da su bespravno građeni objekti najčešće višespratnice zavidnih gabarita, ali jednako često bez fasade i adekvatnog sistema grijanja. Još jedan važan alat bila bi obaveza tehničkog prijema objekta prije konačnog rješenja o legalizaciji, što bi podrazumijevalo i završenost objekta u smislu energetske efikasnosti objekta uz poticaje sistema toplifikacije uz upotrebu solarnih panela pri legalizaciji. Kao mjera borbe protiv bespravne gradnje nužno je olakšavanje procesa pribavljanja neophodnih dozvola i saglasnosti, što dalje podrazumijeva izdavanje svih dokumenata na jednom mjestu, digitalizaciju i elektroničku komunikaciju, strožu odgovornost administracije i jasnije propise o “šutnji administracije”, pristup informacijama o prostorno-planskoj dokumentaciji. Jak monitoring i redovniji rad inspektorata na terenu mora postati imeprativ.

Gradska zemljišna politika je sastavni dio ukupne razvojne politike grada. Cilj zemljišne politike je da omogući društvenu i ekonomsku maksimizaciju korištenja građevinskog zemljišta. Razvojnom politikom i odgovarajućim planskim dokumentima kao što su prostorni, urbanistički i provedbeni planovi, treba obezbijediti zemljište za gradski razvoj, a s druge strane instrumentima zemljišne politike omogućiti njihovu realizaciju. Razrađena zemljišna politika predstavlja osnovni uslov urbane politike uopšte. Pomoću zemljišne politike odgovarajućim regulativnim mjerama treba rješavati pitanja od strateškog značaja za razvoj grada.

Zemljište je resurs koji je ograničen po kvantitetu, a naročito po kvalitetu. Svaka čestica zemljišta posjeduje svoje specifične lokacione karakteristike, koje imaju odgovarajuću vrijednost za pojedine urbane namjene. Broj povoljnih lokacija je ograničen. Ograničenost građevinskog zemljišta u cjelini, a posebno ograničenost vrijednih lokacija, jasno pokazuje da i na gradskom prostoru djeluju faktori ponude i potražnje koji se realizuju planskim usmjeravanjem i koordinacijom društvenog i pojedinačnih interesa. Vrijednost zemljišta u gradu raste kao posljedica urbanog rasta, odnosno ukupne izgradnje, izgradnje infrastrukture, ukupne komunalne opremljenosti i sl. Vlasnik gradskog zemljišta, odnosno pojedinačne parcele, ima puno pravo njenog korištenja u skladu sa zadatim urbanističkim uslovima.

Gradska renta se može definisati kao dio vrijednosti zemljišta koja je nastala kao rezultat povoljnosti lokacije, ulaganja u njeno opremanje, koja je kao takva vrlo ograničena za raspolaganje. Zbog toga se na određenim lokacijama ostvaruju veoma visoke cijene kao rezultat povoljnih lokacionih faktora. Zemljišna politika i na njoj zasnovan poreski mehanizam služi kao osnova za izuzimanje i redistribuciju rente. Instrumentima zemljišne politike treba izuzeti uvećanu vrijednost zemljišta koja nastaje kao posljedica urbanizacije i prenijeti je u društvene fondove da bi se pokrili sve veći troškovi izgradnje i funkcionisanja grada, da bi se omogućio brži razvoj grada i poboljšali i izjednačili uslovi življenja i rada na cjelokupnom gradskom području.

Iskustva zemalja tržišne privrede upućuju da je najbolji regulator odnosa sučeljavanje ponude i tražnje i da se na slobodnoj utakmici graditelja ostvaruju najpovoljnije cijene i uslovi građenja. Zbog toga smatramo da naše odluke moraju biti usmjerene na te slobodne tržišne uslove, svakako uz strogo poštovanje elemenata iz Prostornog plana Kantona, kao i urbanističkih planova, ali i specifičnosti građevinskog zemljišta o čemu ćemo detaljno raspravljati. Mnogo pogodnije bi bilo da se oblast uređenja i korišćenja građevinskog zemljišta reguliše na tržišnim osnovama, a da se socijalna politika vodi preko posebnih, razgranatih čisto socijalnih kriterija, na primjer, preko socijalnih kartona za sve one kategorije građana koji to zaslužuju. Tek tada će moći da se vodi tržišna zemljišna politika očišćena od socijalnih elemenata.

Pored ovog pitanja, smatramo da se na urbanizaciju nadovezuje i upravljanje otpadom. U vremenu kada je upravljanje otpadom aktivnost broj jedan, a rješavanje problema koje sa sobom nosi upravljanje otpadom imperativ svakog zdravog društva, mi živimo u regiji divljih deponija. Trenutno u Bosni i Hercegovini, kada je riječ o Federaciji, postoje samo dvije sanitarne deponije, koje osim zbrinjavanja otpada rade i na njegovoj ponovnoj upotrebi u smislu proizvodnje određenog energenta, te na rekultivaciji zemljišta na koje se otpad odlaže. Ovakvo stanje je više nego alarmantno, te stoga čudi njegovo konstantno zanemarivanje.

Selektivno prikupljanje otpada, njegova daljnja trijaža na onaj koji se može i mora reciklirati i onaj koji se mora na što prihvatljiviji način deponovati, pa sve do uticaja koje deponije i upravljanje otpadom imaju ili mogu imati na grad i okoliš, su vrlo važne teme, koje su u našem društvu potpuno marginalizovane. Mogućnosti koje sa sobom nosi ova grana, za koju možemo tvrditi da može i mora biti privredna grana, su mnogostruke i dobro poznate u evropskoj praksi. Upravljanje otpadom na način kako to rade neke evropske zemlje dovodi do otvaranja novih radnih mjesta, uspostave novih toplifikacionih sistema, koji kao energent koriste otpad, reciklaže i ponovne upotrebe odbačene bijele tehnike i elektroničke opreme uz njihov ponovni plasman na tržište po minimalnim cijenama, produžavanja vijeka trajanja proizvoda, i sl.

Infrastruktura općenito, kao jedan od najvažnijih elemenata pravilnog funkcionisanja grada, trenutno može biti ocijenjena kao veliki teret i akutna tačka društva. Ranije pomenuti sistem upravljanja otpadom, koji je neodrživ i nezadovoljavajući, snabdijevanje vodom koje je u Kantonu Sarajevo i u Tuzlanskom kantonu više nego loše, loš i nefunkcionalan javni gradski prevoz uz slabu organizaciju saobraćaja u mirovanju i u smislu njihove prostorne organizacije i kapaciteta, utječu na sliku grada i njegovo funkcionisanje u najširem smislu. Svi problemi koje je moguće uočiti kada su infrastrukturni sistemi u pitanju, lako se mogu odnositi na bespravnu gradnju, a potom i na nepostojanje sistema rente. Ovi problemi se mogu riješiti na način kako je to navedeno i u Komunalnim politikama.

Javna komunalna preduzeća u Kantonu Sarajevo mogu i moraju poslovati na principima samoodrživosti i socijalne pravednosti. Prije nego što se pristupi restruktuiranju pojedinačnih preduzeća neophodna je potpuna promjena svijesti političkih struktura koje upravljaju javnim preduzećima i u čijem se vlasništvu ona nalaze. Kantonalna vlada i skupština moraju u potpunosti prihvatiti odgovornost i obezbijediti uslove gdje bi umjesto gubitaka javna preduzeća bila samoodrživa poslujući na principima ekonomske efikasnosti, obezbjeđujući građanima adekvatne usluge uz pokrivanje svih troškova poslovanja, te gdje bi generirala i profit koji bi dodatno punio (a ne opterećivao) budžet i koji bi se mogao usmjeriti za finansiranje potreba javnih preduzeća u kojima je teže realizirati ekonomske cijene.

Na taj način bi se dodatni prihodi, ostvareni poslovanjem javnih preduzeća, iz budžeta preusmjeravali u sektore u kojima su najpotrebniji kao što su obrazovanje, zdravstvo i privreda (poboljšanje klime za stvaranje novih radnih mjesta). Socijalna pravednost je neophodna kako bi najugroženiji dijelovi populacije lakše podnijeli teret ekonomskih cijena komunalnih usluga, za razliku od sadašnje prakse po kojoj budžetski transferi subvencioniraju sve podjednako. Mjere za ostvarivanje socijalne pravednosti bi uključivale definisanje socijalnih karata koje bi služile kao osnov za subvencioniranje ugroženih kategorija.